भारताचे पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू हे भारतीय राष्ट्रवादाचे, लोकशाहीचे आणि धर्मनिरपेक्षतेचे प्रमुख विचारवंत मानले जातात. त्यांच्या राजकीय कार्यात तसेच भाषणांमध्ये भारतातील मुस्लीम समाजाबद्दलची दृष्टी अत्यंत स्पष्ट आणि सकारात्मक स्वरूपाची दिसते.
विभाजनानंतरच्या अस्थिर वातावरणात मुस्लीम समाजात निर्माण झालेली भीती दूर करताना नेहरू म्हणाले की, “भारतामध्ये राहणारे मुसलमान हे या देशाचे तितकेच हक्काचे नागरिक आहेत” (संसद भाषण, ७ ऑगस्ट १९४७; Selected Works of Jawaharlal Nehru, Second Series, Vol. 3).
त्यांच्यामते धर्माच्या आधारावर कोणताही नागरिक दुय्यम ठरू नये, हीच खरी लोकशाही.
धर्मनिरपेक्ष भारताचा पाया रचताना नेहरूंनी साम्प्रदायिकतेला सर्वात मोठा धोका मानले. The Discovery of India (1946) या त्यांच्या प्रसिद्ध ग्रंथात त्यांनी स्पष्ट लिहिले आहे की,
“बहुसंख्याकांचे साम्प्रदायिकतेकडे झुकणे हे अल्पसंख्याकांच्या साम्प्रदायिकतेपेक्षा अधिक घातक ठरू शकते.”
त्यामुळे धर्मावर आधारित राजकारणापासून त्यांनी सातत्याने सावध केले.
भारतीय संस्कृती ही अनेक प्रवाहांनी बनलेली असून इस्लामचा त्यात महत्त्वाचा वाटा आहे, असेही नेहरूंनी Discovery of India मध्येच नमूद केले. भारताचे राष्ट्र हे बहुधर्मी अनुभवातून विकसित झालेले असून मुसलमान हा त्या परंपरेचा अविभाज्य घटक असल्याचे त्यांनी अनेकदा स्पष्ट केले.
अलिगड मुस्लिम विद्यापीठातील १९४८ च्या भाषणात नेहरू विद्यार्थ्यांना म्हणाले,
“तुम्ही परदेशी नाही; तुम्ही भारताचा अविभाज्य भाग आहात” (Nehru’s Speeches: 1946–1949, Publication Division).
या विधानातून मुस्लीम समाजाला भारतीय राष्ट्रवादात पूर्ण सहभागाचे आश्वासन देण्याचा त्यांचा प्रयत्न दिसून येतो.
संविधान सभेतही नेहरूंनी अल्पसंख्याकांच्या अधिकारांचे समर्थन करताना सांगितले:
“मुक्त भारत कोणत्याही धर्माच्या आधारे भेदभाव करणार नाही” (Constituent Assembly Debates, Vol. XI).
भारतीयत्व ही ओळख धार्मिक ओळखींवर मात करणारी आहे, असे त्यांनी वारंवार सांगितले.
भारत हा सर्व धर्मियांसाठी समान हक्कांचा देश आहे; मुस्लीम भारताच्या संस्कृतीचा, इतिहासाचा आणि राजकीय रचनेचा महत्त्वपूर्ण भाग आहेत; आणि साम्प्रदायिकतेविरुद्धची लढाई ही भारताच्या भविष्याकरिता अत्यावश्यक आहे.
त्यांच्या या विचारांनी भारताच्या धर्मनिरपेक्ष लोकशाहीचा पाया अधिक भक्कम झाला.